Deze website draagt het AnySurferlabel, een Belgisch kwaliteitslabel voor toegankelijke websites. Meer informatie vindt u op www.anysurfer.be.

Communicatiedraaiboek

In vijf stappen communiceren met mensen in armoede

Invloed van leefsituatie armen op gedragsverandering

De complexe leefsituatie van mensen in armoede beïnvloedt hun mogelijkheden en bereidheid om te veranderen van gedrag. We relateren aspecten uit de leefsituatie van mensen in armoede met de treden van gedragsverandering uit het Change Designers Werkkader.

Complexe leefsituaties

Mensen in armoede ervaren problemen op verschillende levensdomeinen. Ze hebben een laag inkomen, zijn laaggeschoold en staan zwak op de arbeidsmarkt, wonen in slechte omstandigheden, hebben lichamelijke of psychosomatische klachten, kennen conflictueuze sociale relaties.  Daardoor leven ze vaak in een maatschappelijk isolement. De problemen op verschillende levensdomeinen verworden tot een armoedekluwenen beïnvloeden en versterken elkaar vaak onderling. Door deze multidimensionale problematiek hebben mensen in armoede het vaak moeilijk om een probleemsituatie te analyserenen de verwevenheid van problemen te ontrafelen zodat ze hanteerbaar worden, voor zichzelf en voor de overheid of andere dienstverlenende organisaties. Het scherp kunnen formuleren van een probleemsituatie is echter belangrijk om te kunnen kijken naar een mogelijke gewenste situatie en in te spelen op de aangeboden beleidsmaatregelen.

Deze facetten van een leven in armoede maken dat mensen in armoede eerder op de treden 'onwetenheid' en 'bewustzijn' gepositioneerd zijn.

Hier en nu, meteen nuttig

De complexe leefsituatie waarin mensen in armoede zich bevinden, dwingt hen sterk ' in het hier en nu' te leven. Dit heeft tot gevolg dat mensen in armoede voornamelijk bezig met de dagelijkse zorgen en vaak enkel plannen (kunnen) maken op korte termijn. Mensen in armoede gaan op zoek naar informatie wanneer er een concrete vraag of probleemsituatie - in alle hevigheid - aanwezig is. Bij de beslissing om al dan niet informatie te zoeken wegen mensen in armoede vooral de onmiddellijke kosten en baten af. Informatie over een beleidsmaatregel wordt pas relevant en nuttig geacht wanneer de beleidsmaatregel de persoonlijke situatieaanbelangt of directe (financiële) voordelenoplevert. 

Dit facet van een leven in armoede maakt dat mensen in armoede op de tredes 'bewustzijn' en 'bezorgdheid' gepositioneerd zijn. Om dit facet te ondervangen is het belangrijk om de hefbomen 'encourage' en 'enable' in te zetten in de communicatieactie.

Machteloosheid en wantrouwen

Het leven in een dergelijk 'armoedekluwen' levert sterke gevoelens van machteloosheid en een sterke externe beheersingsoriëntatie op. Mensen in armoede hebben sterk het gevoel geen greep (meer) te hebben op hun leefsituatie en hebben de ervaring dat zij het leven moeten 'ondergaan'. Anderen hebben meer macht dan zij, of het toeval bepaalt hun leven. Dat roept bij mensen in armoede gevoelens van wantrouwen op tegenover de buitenwereld, en dus ook vaak tegenover overheden.

Dit facet van een leven in armoede kan een rol spelen op de tredes 'bezorgdheid', 'inzicht' en 'intentie'. Om dit facet te ondervangen is het belangrijk om de hefbomen 'engage' en 'experience' in te zetten in de communicatieactie.

Initiatief nemen

Door deze externe beheersingsoriëntatie kampen mensen in armoede ook vaak met een laag zelfbeeld. Ze missen vaak voldoende zelfvertrouwen om zelf een oplossing te zoeken en in het licht hiervan informatie te zoeken. Het laag zelfbeeld maakt dat mensen in armoede informatie die nuttig kan zijn, negeren vanuit de gedachte dat ze hiervoor toch niet aanmerking zullen komen, of dat ze het papierenwerk toch niet tot een goed einde zullen brengen, of... Eerdere negatieve ervaringen van zichzelf en van bekenden wegen zeer sterk op het zoeken naar oplossingen voor probleemsituaties. Deze eerder fatalistische ingesteldheid(vanuit een vorm van aangeleerde hulpeloosheid) maakt dat mensen in armoede weinig geneigd kunnen zijn om zelf initiatief te nemen om informatie te zoeken die tot een probleemoplossing kan bijdragen.

Deze facetten van een leven in armoede kunnen een rol spelen op de treden 'intentie' en 'aftastend gedrag'. Om dit facet te ondervangen is het belangrijk om de hefbomen 'engage', 'enable', 'enthuse' en 'experience' te verwerken in de communicatieactie.

Sociale netwerken en betekenisvolle relaties

Of mensen interesse hebben in bepaalde informatie hangt vaak samen met de rollen die burgers opnemen in het leven. Mensen in armoede nemen in vergelijking met niet-arme burgers veel minder diverse rollen op. Ze worden geconfronteerd met een proces van deklassering: het niet kunnen opnemen of verliezen van betekenisvolle sociale rollen. Hierdoor zijn mensen in armoede ook beperkt in het aanknopen of onderhouden van betekenisvolle relaties. Het proces van deklassering brengt mensen in armoede vaak in een sociaal isolement en leidt soms zelfs tot sociale uitsluiting. Ook de broosheid van de relaties van mensen in armoede en de talrijke breukervaringen in hun netwerken, zelfs in belangrijke familiale banden, dragen bij tot de situatie van sociaal isolement. En dit sociale isolement werkt dan weer het terugtrekgedrag van mensen in armoede in de hand: ze sluiten zich op in de sociale ruimte van hun gezin, waar ze zichzelf nog mogen en kunnen zijn. De deklasserings- en uitsluitingsprocessen leiden ertoe dat het voor mensen in armoede vaak moeilijk is een gewenste situatie of een oplossing te zien, en om informatie te zoeken die hen dichter bij de gewenste situatie brengt.

Deze facetten van een leven in armoede maken dat mensen in armoede eerder op de treden 'bewustzijn' of 'inzicht' terechtkomen. Om dit facet te ondervangen is het belangrijk om de hefbomen 'engage' en 'enthuse' in te zetten in de communicatieactie.

Maatschappelijke vereisten anders ingeschat

Tot slot waarderen mensen in armoede een situatie vaak op een andere manier dan doorsnee burgers. Mensen in armoede proberen vast te houden aan traditionele maatschappelijke waarden in hun streven deel uit te maken van de samenleving. In realiteit hebben ze vaak de grootste moeite om naar deze maatschappelijke vereisten te leven. Dat maakt het voor hen noodzakelijk om die waarden voortdurend uit te rekken en te herinterpreteren zodat ze voor de buitenwereld en voor zichzelf kunnen verantwoorden dat ze er toch bijhoren. Door deze andere sociale waardepatronen kunnen zij soms oplossingen die de overheid aanreikt, niet als echte oplossingen zien. Anderzijds ervaren mensen in armoede ook dat oplossingen die zij vinden voor situaties, hun overlevingsstrategieën, soms niet geaccepteerd worden door de samenleving. Zo is de solidariteit onder mensen in armoede een waarde die hen sterk maakt, maar die hen even vaak in de problemen brengt als het bijvoorbeeld op overheidssteun aankomt.

  Deze facetten van een leven in armoede maken dat mensen in armoede eerder op de treden  'bewustzijn' of 'bezorgdheid' terechtkomen. Om dit facet te ondervangen is het belangrijk om de hefbomen 'enthuse' en 'exemplify' in te zetten in de communicatieactie.

 

Driessens, C. en Van Regenmortel, T. (2006) Bind-Kracht in armoede. Leefwereld en hulpverlening. Tielt: Lannoo Campus, 144 p.